AI ở Trung Quốc: Một công cụ sao chép con người, một công cụ giúp con người chống lại chính mình

Tại các văn phòng ở Trung Quốc, một cuộc chiến âm thầm nhưng quyết liệt đang nổ ra — không giữa con người với nhau, mà giữa hai công cụ AI đại diện cho hai phe đối lập: một muốn chưng cất kỹ năng con người thành bản sao kỹ thuật số, và một lại tìm cách protect bảo vệ con người khỏi bị số hóa một cách vô ơn.

Công cụ đầu tiên có tên colleague.skill, được chia sẻ miễn phí trên GitHub bởi một lập trình viên với biệt danh titanwings. Chỉ trong vài tuần, công cụ này đã thu hút gần 11.000 lượt đánh dấu sao — một con số ấn tượng cho một dự án mã nguồn mở. Nó hoạt động bằng cách thu thập dấu vết kỹ thuật số của một nhân viên: lịch sử chat trò chuyện, email, documents tài liệu, và thậm chí các gợi ý để tạo ra một tác nhân AI có thể thay thế hoặc tiếp quản công việc người thật để lại.

Nhà phát triển quảng bá đây là giải pháp lý tưởng cho việc chuyển giao tri thức khi nhân viên nghỉ việc. Nhưng rất nhanh chóng, phản ứng của công chúng chuyển từ tò mò sang lo ngại. Nhiều người bắt đầu gọi đây là hiện tượng chưng cất kỹ năng — một cách nói ẩn dụ rằng con người đang bị biến thành một tệp kỹ năng, có thể sao chép, lưu trữ và sử dụng mà không cần đến chính họ.

Đáp trả lại, một nhà sáng tạo nội dung tên là Deng Xiaoxian đã tung ra công cụ đối kháng: anti-distillation skill. Công cụ này hoạt động như một lá chắn — nó lấy chính tệp kỹ năng mà công ty yêu cầu nộp, rồi làm sạch các thông tin then chốt như kinh nghiệm ra quyết định, khả năng phán đoán theo ngữ cảnh, và tri thức công việc — những thứ mà AI cần để học hỏi.

Kết quả là hai phiên bản: một bản sạch để nộp cho công ty — đủ chuyên nghiệp nhưng cố tình mơ hồ ở những điểm quan trọng; và một bản sao lưu riêng tư chứa toàn bộ tri thức thật, chỉ để người dùng tự giữ lại. Công cụ còn cho phép chọn mức độ làm sạch: light nhẹ, medium trung bình, hoặc heavy nặng. "Nếu sếp chỉ cần bạn nộp cho có lệ, thì cứ dùng mức nặng", Deng nói trong một video được chia sẻ rộng rãi.

Hai công cụ này đang trở thành biểu tượng cho một xung đột công nghệ sâu sắc hơn: giữa hiệu suất và nhân phẩm, giữa tự động hóa và an toàn nghề nghiệp. Nỗi sợ bị AI thay thế không còn là giả thuyết — tại Thượng Hải, nhân viên văn phòng Lambert Li cho biết công ty anh đã cắt giảm 30% nhân sự vì khả năng thích nghi kém với AI.

Theo Peking University Đại học Bắc Kinh, nhu cầu tuyển dụng cho các vị trí dễ bị AI thay thế — như programming lập trình, editing biên tập, sales bán hàng — đã giảm mạnh trong giai đoạn 2018–2024. Trên toàn cầu, khảo sát từ Duke University Đại học Duke và Federal Reserve Cục Dự trữ Liên bang Mỹ dự báo số vụ sa thải được gán cho AI trong năm 2026 sẽ cao gấp 9 lần so với 2025.

Tuy nhiên, không phải mọi cú sa thải đều thực sự do AI. Nhiều công ty đang dùng lý do AI để che đậy các đợt điều chỉnh cơ cấu. Dù sao, điều đang rõ ràng là: con người không còn chỉ cạnh tranh với đồng nghiệp — họ đang phải tự bảo vệ lao động trí tuệ của chính mình khỏi bị trích xuất và sao chép mà không được hỏi ý kiến.