Dầu Nga: Cơ hội hay cái bẫy địa chính trị cho ASEAN?

Giữa crisis cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu do địa chính trị leo thang, các quốc gia ASEAN đang phải thay đổi strategy chiến lược nhập khẩu để tránh nguy cơ thiếu hụt. Xung đột ở Trung Đông làm gián đoạn tuyến vận chuyển chiến lược qua strait eo biển Hormuz – nơi cung cấp hơn một nửa lượng dầu khí cho khu vực – đã tạo ra shock cú sốc vật lý trên thị trường. Trong bối cảnh đó, Nga bất ngờ trở thành lựa chọn thay thế khả dĩ, bất chấp các lệnh trừng phạt quốc tế. Mỹ gần đây đã extend gia hạn miễn trừ tạm thời, cho phép một số giao dịch dầu mỏ Nga tiếp tục diễn ra – một động thái giúp các nước Đông Nam Á tiếp cận nguồn cung này mà không vi phạm hoàn toàn các restriction hạn chế thương mại.

Tuy nhiên, access khả năng tiếp cận dầu Nga không đồng đều. Trung Quốc và Ấn Độ đang chiếm phần lớn các shipment lô hàng, khiến các quốc gia ASEAN phải cạnh tranh khốc liệt cho phần còn lại. Dữ liệu từ Kpler cho thấy từ tháng Ba, chỉ có Philippines nhập khẩu dầu Nga – khoảng 2,5 triệu thùng – sau khi 4 triệu thùng từ Trung Đông bị hủy. Malaysia và Thái Lan đang negotiate đàm phán với Nga, nhưng giới phân tích cảnh báo đây là giao dịch mang tính cơ hội hơn là chiến lược dài hạn. Chi phí vận chuyển xa, insurance bảo hiểm cao và điều chỉnh kỹ thuật trong lọc dầu khiến lợi ích kinh tế thực tế narrow giảm đáng kể.

Rủi ro ngoại giao cũng hiện hữu rõ ràng. Việc mua dầu Nga có thể khiến các nước ASEAN bị pressure áp lực từ châu Âu, vốn coi nguồn thu này giúp Moscow tài trợ chiến dịch quân sự. Các nước Trung Đông cũng có thể phản ứng nếu mất thị phần vào tay Nga – đối tác của Iran, quốc gia bị cáo buộc tấn công cơ sở năng lượng khu vực. Bên cạnh đó, Nga có thể tận dụng vị thế để yêu cầu các nước mua military thiết bị quân sự hoặc điều chỉnh stance lập trường chính trị. Như chuyên gia Yohanes Sulaiman cảnh báo: short-term lợi ích ngắn hạn có thể đổi lấy hệ lụy dài hạn.

Dù vậy, áp lực trong nước đang lấn át lo ngại toàn cầu. Khi reserves dự trữ dầu cạn kiệt, các chính phủ ưu tiên ổn định kinh tế và xã hội hơn là cân nhắc rủi ro địa chính trị. Nhưng theo các chuyên gia, đây chỉ là temporary giải pháp tạm thời, không thể thay thế cấu trúc năng lượng lâu dài. Dầu Nga chỉ giúp bridge lấp khoảng trống khi điều kiện kinh tế phù hợp. Về lâu dài, ASEAN vẫn phụ thuộc vào Trung Đông – nơi có thời gian vận chuyển ngắn hơn. Bài học lớn nhất: sự phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch khiến khu vực dễ tổn thương trước cú sốc toàn cầu.

Cuộc khủng hoảng hiện nay một lần nữa đặt ra câu hỏi về năng lực chuyển dịch năng lượng của ASEAN. Thay vì tìm kiếm nguồn cung thay thế tạm bợ, các chuyên gia cho rằng khu vực cần đẩy mạnh đầu tư vào năng lượng bền vững để giảm thiểu rủi ro trong tương lai. Như lời bà Muyu Xu: không quốc gia nào sẵn sàng thay đổi căn bản cấu trúc năng lượng của mình chỉ vì một gap khoảng trống cung cấp. Nhưng chính những gap khoảng trống như thế này lại là cơ hội để thay đổi – nếu các nước biết tận dụng.