Đừng 'đóng gói' trí tuệ học sinh trong các dự án bóng bẩy của người lớn

Không phải ngẫu nhiên mà public dư luận ngày càng nghi ngờ tính minh bạch của những project đề tài đạt giải cao tại các kỳ thi khoa học - kỹ thuật VISEF dành cho học sinh trung học. Dù ghi nhận nỗ lực tạo sân chơi trí tuệ, nhiều người lo ngại rằng những innovation đổi mới "khủng" thực ra lại là sản phẩm của người lớn hơn là học sinh. Đây không chỉ là câu hỏi về đạo đức, mà còn là lời cảnh báo cho cả hệ sinh thái giáo dục.

ISEF – Quốc tế Khoa học và Kỹ thuật – là cuộc thi danh giá nhất thế giới cho học sinh phổ thông, bắt đầu từ Mỹ năm 1950. Giá trị cốt lõi của ISEF không nằm ở result kết quả ngoạn mục, mà ở scientific khoa học tư duy: cách đặt câu hỏi, kiểm soát sai số, ghi chép trung thực, và học từ thất bại. Những người đoạt giải Nobel từng tham gia, nhưng dự án của họ – như của nữ nghị sĩ Alexandria Ocasio-Cortez – lại rất khiêm tốn: dùng thiết bị đơn giản để nghiên cứu antioxidant chất chống oxy hóa trên giun tròn, với phương pháp chuẩn mực.

Học sinh Mỹ thường bắt đầu từ everyday cuộc sống quen thuộc: nhà để xe, bãi rác, hay sân sau. Các em tự hàn mạch, tận dụng vật liệu cũ, ghi chép hàng trăm lần failure thất bại, và chỉ kết luận khi có dữ liệu kiểm chứng. Chính những cuốn sổ nhàu nát, những lần làm hỏng thí nghiệm, mới chứng minh học sinh thực sự own làm chủ dự án. Điều này hoàn toàn trái ngược với một số đề tài VISEF: học sinh lớp 8 nghiên cứu cơ chế cancer ung thư hay giải trình tự gen – những chủ đề vượt xa khả năng tiếp cận thực tế.

Nhiều trường Việt Nam thiếu laboratory phòng thí nghiệm đạt chuẩn, hóa chất, thiết bị, hay CLB STEM thực chất. Giáo viên không được đào tạo về research nghiên cứu khoa học, lại chịu áp lực thành tích lớp học. Mối liên hệ với đại học, viện nghiên cứu cũng lỏng lẻo. Khi học sinh trình bày dự án quá chuyên sâu, câu hỏi hợp lý là: ai thực sự đứng sau? Hiện tượng nhờ vả nghiên cứu viên làm thay, rồi học sinh 'thuộc lòng' để thuyết trình, đang biến VISEF thành nơi trưng bày khoa học giả tạo.

Để cứu vãn tinh thần thật sự của cuộc thi, cần thay đổi căn bản. Tiêu chí chấm nên ưu tiên method phương pháp hơn thành quả, trân trọng thiết bị tự chế, và kiểm tra sâu qua phỏng vấn. Giáo viên cần được tập huấn về guidance hướng dẫn phương pháp luận, không cần am hiểu chuyên môn sâu. Đồng thời, cần xây dựng CLB STEM, mở phòng thí nghiệm ngoài giờ, và thiết lập chương trình internship thực tập minh bạch tại các viện nghiên cứu. Chỉ khi học sinh tự tay làm thí nghiệm, tự đối mặt với sai số, thì VISEF mới xứng đáng là ngày hội khoa học – nơi trao giải cho sự curiosity tò mò và tư duy độc lập, không phải cho sự nhờ vả.