Tái định vị cấp xã: Từ 'tầng thực thi' đến 'mắt xích trung tâm' trong cải cách hành chính

Phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc hôm 13/4 không chỉ là một nhận định, mà đặt ra nguyên lý vận hành cốt lõi cho mô hình chính quyền địa phương 2 cấp: Trung ương kiến tạo institution thể chế và giám sát quyền lực; địa phương tổ chức implementation thực thi, chuyển hóa chính sách thành concrete results kết quả cụ thể. Trong cấu trúc mới, cấp xã không còn là 'tầng cuối', mà trở thành central link mắt xích trung tâm — nơi chính sách chạm tới người dân, nơi dữ liệu thực tiễn quay về hệ thống, và nơi final impact hiệu quả cuối cùng của bộ máy được đo lường.

Sau gần một năm triển khai, mô hình đã vượt qua giai đoạn khởi động, chuyển sang nâng cao chất lượng thực thi. Năm 2026 được xác định là 'Năm cán bộ cơ sở', với yêu cầu không chỉ change thay đổi con người mà còn system operation cách vận hành hệ thống. Tuy nhiên, ngay tại mắt xích then chốt này, gap khoảng cách giữa năng lực hiện tại và yêu cầu mới đã bộc lộ rõ. Bộ máy chuyển động nhanh, nhưng tư duy và phương thức thực thi ở nhiều nơi vẫn theo old trajectory quỹ đạo cũ. Câu hỏi đặt ra không còn là bổ sung bao nhiêu người, mà là hệ thống đang vận hành theo logic nào và cần change thay đổi ra sao.

Theo báo cáo của Bộ Nội vụ, đến tháng 9/2025, cả nước có hơn 192.000 cán bộ, công chức cấp xã, phần lớn đạt trình độ đại học trở lên. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng 5,38% công chức chuyên môn được bố trí chưa phù hợp vị trí việc làm, tập trung ở các lĩnh vực như văn phòng, kinh tế, xây dựng, môi trường, văn hóa - xã hội. Bên cạnh đó, quality gap sự chênh lệch về chất lượng giữa các vùng miền vẫn rõ rệt, nhất là ở khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa. Dù trên 90% cán bộ đã được đào tạo lý luận chính trị và hơn 70% được bồi dưỡng quản lý nhà nước, nhưng practical skills kỹ năng thực thi, tính chuyên nghiệp và năng lực làm việc trong môi trường số vẫn còn limited hạn chế.

PGS.TS Nguyễn Bá Chiến, Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công, nhấn mạnh: 'Nếu trước đây cấp xã chủ yếu là tầng thực thi cuối, thì nay đã trở thành mắt xích trung tâm. Khối lượng công việc không chỉ increased tăng mà còn complex phức tạp hơn, gắn trực tiếp với đời sống người dân và mục tiêu phát triển địa phương'. Cán bộ cấp xã không chỉ cần làm đúng, làm đủ, mà phải làm quickly nhanh, hiệu quả và tạo ra real value giá trị thực chất. Từ tư duy hành chính, tuân thủ, đội ngũ này phải chuyển sang tư duy development creation kiến tạo phát triển.

Sự lệch pha giữa yêu cầu mới và cách làm cũ đã tạo ra 'khoảng trống năng lực' — không đơn thuần là thiếu kỹ năng cá nhân mà là sự chậm đổi mới trong phương thức vận hành. Ông Chiến cho rằng, cùng một cơ chế, cùng nguồn lực nhưng kết quả giữa các địa phương có sự khác biệt rõ rệt. 'Nơi làm tốt tạo ra chuyển biến rõ rệt, nơi làm chưa tốt chỉ dừng ở hoàn thành trên giấy'. Do đó, training approach cách tiếp cận đào tạo phải thay đổi: từ truyền đạt kiến thức một chiều sang đào tạo giải quyết real problems vấn đề thực tế, gắn với tình huống cụ thể và đánh giá sau đào tạo.

Ở Hải Phòng, xã Tân Kỳ đã xử lý gần 900 nhiệm vụ và khoảng 400 thủ tục hành chính chuyển về sau khi bỏ cấp huyện. Thay vì tăng biên chế, địa phương đã thành lập Trung tâm hành chính công tập trung, ứng dụng automated system hệ thống lấy số tự động và phần mềm quản lý hồ sơ. Kết quả: 100% hồ sơ được xử lý đúng và trước hạn. Câu chuyện này cho thấy hiệu quả không đến từ việc tăng người, mà từ việc reorganize operation tổ chức lại quy trình vận hành. Như vậy, bài toán đặt ra không chỉ là nâng cao năng lực cá nhân, mà là restructure tái cấu trúc toàn bộ hệ thống — nơi con người, thể chế và công nghệ cùng được đặt trong new logic logic mới, hướng tới hiệu quả thực chất.