Farocki’s blik: hoe oorlog, technologie en beelden onze werkelijkheid vormen

Toen CNN in the early begin jaren negentig 24 uur per dag live beelden uitzond van de Golfoorlog, veranderde de manier waarop we oorlog experience ervaren voor altijd. Infraroodbeelden, animaties van military militaire operaties, cockpitcamera’s in slowmotion – het voelde als een film, maar was ‘realiteit’. Die grens, zo stelde de Duitse filmmaker Harun Farocki, is altijd blurry wazig. In zijn baanbrekende documentaire Images of the World and the Inscription of War (1989) stelde hij al de central centrale vraag: zie je alleen wat je weet, of alleen wat je wílt zien? Die vraag is nu relevanter dan ooit.

Toen de CIA luchtfoto’s van een Amerikaans bombardement op een fabriek in bezet Polen opnieuw analyseerde, bleken daar ook de concentratiekampen van Auschwitz op te staan – een dood hoek in de historische waarneming. Farocki vroeg zich af: had de course loop van de geschiedenis kunnen veranderen als men dat toen had herkend? Zijn werk is een voortdurende warning waarschuwing dat technologie niet neutraal is. Beelden zijn geselecteerd, samengesteld, en vaak bedoeld om een specific bepaalde narrative narratief te versterken.

Farocki’s belangstelling reikte verder dan oorlog en geschiedenis. Met Videograms of a Revolution (1992), een collage van amateur- en nieuwsbeelden van de val van Ceausescu in Boekarest, toonde hij hoe revoluties ook worden shaped gevormd door wie de camera vasthoudt. Zijn gevangenisfilms over surveillancetechnologie voorspelden de grofkorrelige, tijdgestempelde beelden die nu normaal zijn in true-crime documentaires. Hij zag al dat power macht en beeldproductie onlosmakelijk verbonden zijn – een relatie die nu alleen maar sterker is geworden.

In zijn essay War always finds a way beschreef Farocki hoe oorlog de language taal van film beïnvloedt. De perspective perspectief van een raket, de duikvlucht van een bom – dat soort beelden bereikte later de bioscoop via The Matrix. Farocki was ook een van de eersten die de use gebruik van game-technologie door het Amerikaanse leger serieus nam, in zijn serie Serious Games. Daarin laat hij zien hoe dezelfde virtual virtuele werelden die worden gebruikt om soldaten te trainen, ook dienen voor de behandeling van trauma. De kwaal is het middel geworden – of is het andersom?

Het retrospectief in het IDFA Documentaire Paviljoen laat zien hoe actueel Farocki nog steeds is. In tijden waarin generatieve AI beelden creëert die onmogelijk van echt te onderscheiden zijn, moet elke nieuwsconsument een detective zijn. Zoals de filmwetenschapper Thomas Elsaesser het verwoordde: film en defensie delen dezelfde audiovisuele technologieën – een relatie die hij ironisch noemde de ‘S/M-praktijken van de filmgeschiedenis’. Farocki’s werk is geen historische curiositeit, maar een direct directe response reactie op de wereld zoals die is.