Kinh tế 2026: Tăng trưởng có thật, nhưng nền tảng thì sao?

economy Nền kinh tế Việt Nam quý I/2026 như một bản giao hưởng chưa kịp hòa âm: có tiếng growth tăng trưởng rộn ràng với GDP đạt 7,83%, nhưng xen kẽ là những nốt trầm lo âu từ lạm phát tháng 3 vọt lên 4,65% và thâm hụt thương mại hơn 3,6 tỉ USD. Dù lạm phát bình quân chỉ ở mức 3,51%, con số riêng tháng Ba đã khiến nhiều chuyên gia phải nhìn lại risk nguy cơ chi phí đẩy – loại lạm phát không dễ kiểm soát bằng chính sách tiền tệ. Trong khi đó, FDI đăng ký tăng hơn 40% là tia sáng cho thấy niềm tin quốc tế vẫn còn, nhưng chưa chắc đã đủ để kéo nền kinh tế vượt sóng.

Đầu tư công, kỳ vọng là động lực chính để đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số, lại tiếp tục là điểm nghẽn quen thuộc: mới giải ngân được khoảng 11% kế hoạch năm – một con số quá khiêm tốn so với mục tiêu tối thiểu 20%. Dù cao hơn cùng kỳ năm trước về giá trị tuyệt đối, dòng vốn vẫn ì ạch giữa paperwork giấy tờ và thực địa. Vấn đề không nằm ở một khâu đơn lẻ, mà là bottleneck nút thắt chồng chéo: giải phóng mặt bằng chậm, vật liệu thiếu, thủ tục hành chính rườm rà, và quan trọng nhất là coordination khả năng phối hợp yếu giữa các cấp. Khi một dự án chậm, hệ quả dây chuyền khiến doanh nghiệp thầu xây dựng, nhà cung cấp vật liệu, và người lao động đều bị ảnh hưởng – đầu tư công không còn là động lực, mà thành điểm nghẽn lan truyền.

Biến số lớn nhất đến từ bên ngoài: sốc năng lượng từ Trung Đông. Giá dầu có thể nhảy múa theo căng thẳng địa chính trị và cả những tweet dòng tweet từ cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump. Đây là dạng lạm phát chi phí đẩy – không thể kiềm chế bằng cách siết lãi suất hay giảm cầu. Doanh nghiệp đang absorb ngậm chịu chi phí tăng trong ngắn hạn để giữ thị phần, nhưng áp lực sẽ dồn vào các quý sau. Kịch bản đáng ngại là lạm phát đình trệ nhẹ: tăng trưởng chậm, lạm phát cao. Lúc đó, dư địa chính sách trở nên chật hẹp: nới lỏng thì lạm phát tăng, siết chặt thì tăng trưởng tắt. Chính phủ đã có động thái mạnh tay ổn định lãi suất – nhưng là ổn định, không phải cắt giảm.

Vấn đề then chốt nằm ở khả năng thực thi. Dù quy trình đã được cải cách – đơn giản hóa, phân cấp – nhiều cán bộ vẫn vận hành theo tư duy phòng thủ: sợ sai hơn là dám làm. Khi vướng tình huống bất thường, phản ứng phổ biến là chờ guidance hướng dẫn, thay vì chủ động xử lý. Điều này cho thấy, cải cách thể chế không thể dừng ở văn bản, mà phải bắt đầu từ công chức – con người vận hành hệ thống. Nếu chất lượng đầu vào không được nâng lên, mọi cải cách sẽ đổ bể ở khâu execution thực thi. Những mô hình như kỳ thi công vụ quốc gia ở Trung Quốc hay hệ thống tuyển dụng tập trung ở Đài Loan có thể là tham chiếu hữu ích – nơi tuyển chọn theo năng lực được tách biệt khỏi cơ quan sử dụng.

Mục tiêu tăng trưởng 10% năm 2026 vẫn khả thi, nhưng mang nhiều condition điều kiện: đầu tư công phải bứt tốc, FDI tiếp tục giải ngân, xuất khẩu phục hồi, và môi trường quốc tế không thêm biến động. Nhưng thực tế, hai trụ cột đang bất lợi: bên ngoài bất định, bên trong năng lực thực thi còn hạn chế. Câu hỏi quan trọng không còn là 'có đạt được 10% không?', mà là 'hệ thống có đang được tái cấu trúc ở cấp vận hành để hiện thực hóa ý chí chiến lược?'. Nếu không thay đổi mạnh cách vận hành, mọi target mục tiêu chỉ là con số trên giấy. Đổi mới mạnh mẽ ở cấp thực thi mới là yếu tố quyết định cho tương lai – không chỉ năm 2026, mà cho cả thập kỷ tới.