Hoe drie staatsbedrijven aan klimaatbeleid doen – buiten beeld, maar met tientallen miljarden euro’s belastinggeld
De weg naar de budgetary hell is geplaveid met goede bedoelingen en staatsgaranties. Zo luidt een moderne lezing van de ervaringswet van Onno Ruding, voormalig CDA-minister van Financiën. Hij kende de tricks waarmee overheden meer geld kunnen uitgeven zonder de belastingdruk direct te verhogen. Denk aan het verstrekken van garanties. Daarmee kunnen bedrijven, ook staatsbedrijven, goedkoop geld lenen. Het lijkt geen kosten te veroorzaken, maar verhoogt wel het risico voor de public purse als iets misloopt.
Nergens is deze combinatie van garanties en idealisme zo zichtbaar als bij drie Nederlandse staatsbedrijven in de energiesector. Voor het grote publiek zijn ze largely unknown . De Tweede Kamer besteedt weinig aandacht aan hun activiteiten. Toch zijn er sprake van enorme kapitalen. Ze functioneren in feite als investment arms van het ministerie van Groene Groei en Klimaat en Economische Zaken – zonder dat ze in officiële organigrammen opduiken. Hun political mission is duidelijk: industriepolitiek, aardgaszekerheid en klimaattransitie.
Het gaat om Energie Beheer Nederland (EBN), dat namens de overheid meedraait in gasvelden en daar winst uit haalt; Gasunie, verantwoordelijk voor het leidingennetwerk van aardgas; en Tennet, het national operator van het hoogspanningsnet. Tennet zorgt ervoor dat stroom van windparken op zee wordt aangevoerd en speelt een cruciale rol bij het aanpakken van een overloaded grid . Gasunie en EBN werken bovendien samen aan risicovolle projecten met namen als Porthos en Aramis: het opslaan van CO₂ in uitgeputte gasvelden.
De omvang van de financiële betrokkenheid is staggering . EBN kreeg al 1,5 miljard euro om gas op te slaan voor de winter 2026/2027 – en het kabinet heeft in totaal 21,6 miljard euro gereserveerd voor die taak. Gasunie ontvangt subsidies: 146 miljoen dit jaar, en tot 2031 nog eens 816 miljoen. Maar de projecten lopen achter. Tennet wil tot 2029 maar liefst 43 miljard investeren. Daarom heeft de overheid een instellingsgarantie van 60,4 miljard euro uitgegeven – de hoogste ooit. En die zal naar verwachting nog verder stijgen.
De Algemene Rekenkamer is al jaren waakzaam. Vorig jaar constateerde ze dat het ministerie de kosten van waterstofsubsidies ernstig had underestimated , en dat parlementair toezicht en kostenramingen beter moeten. Vijf jaar geleden waarschuwde de Rekenkamer al dat de gevolgen voor energiekosten van burgers en bedrijven ‘grotendeels onbekend’ zijn. Dat is nog steeds zo. Uiteindelijk wordt deze tientallen miljarden aan overheidssteun terugverdiend via higher tariffs en heffingen op energierekeningen of via verhoogde belastingen. De rekening komt aan.
Elke keer weer verbaast het me hoeveel geld er stilletjes wordt losgemaakt via state guarantees staatsgaranties. Geen stemming, geen debat, gewoon een verklaring. En dan loopt het op tot tientallen miljarden.
Tennet evacueert werknemers uit de Golfregio? Dat wist ik niet. Dus we finance financieren niet alleen infrastructuur hier, maar ook internationale operationele risico’s. Is dat onderdeel van de klimaatmissie?
Die political urgency politieke urgentie wordt gebruikt als dekmantel voor slechte kostenbeheersing. 'Leveren, niet zeuren over prijs' is geen strategie, het is verantwoordelijkheidsvermijding.
Stel dat al die CO2-opslagprojecten falen. Dan hebben we niet alleen niks bereikt qua klimaat, maar staat er ook een gigantisch financial risk financieel risico bij de overheid. Wie draait op voor de schade?
Interessant hoe we energiebeleid nu volledig via staatsbedrijven voeren, zonder echt parlementaire controle. Alsof het een black box zwarte doos is waar geld in verdwijnt.
Het gekke is dat niemand ervan opkijkt. Meer garanties, meer subsidies, meer investeringen – altijd voor ‘het grotere goed’. Maar niemand durft te zeggen: wanneer stoppen we met deze spending spree uitgavenspreuk?
Waarom noemen we dit niet gewoon wat het is: een hidden budget verborgen begroting? Het parlement ziet het niet, de media nauwelijks, en de kiezer pas als de rekening komt.