Khi hệ thống y tế đang bị… lật ngược?

Mỗi lần đến bệnh viện, bạn có từng wonder tự hỏi tại sao mọi người đều đổ dồn về những trung tâm lớn, trong khi trạm y tế gần nhà lại thưa vắng? Câu hỏi này không chỉ của riêng ai — nó là nỗi trăn trở của healthcare hệ thống y tế Việt Nam suốt nhiều năm qua. Dù đã có những bước tiến rõ rệt, như tăng từ 5,3 lên 12,5 doctor bác sĩ trên 10.000 dân, khoảng cách giữa chính sách và thực tế vẫn còn xa. Như GS-TS-BS Trần Diệp Tuấn chia sẻ, chúng ta đang đối mặt với một nghịch lý: trong khi 80–90% nhu cầu sức khỏe có thể giải quyết ở primary tuyến cơ sở, nguồn lực lại đổ dồn về các bệnh viện lớn — một system hệ thống bị lật ngược.

Áp lực ngày càng gia tăng khi dân số già hóa nhanh và các bệnh mạn tính như đái tháo đường, tim mạch, ung thư trở nên phổ biến. Trước đây, y tế tập trung vào bệnh truyền nhiễm và cấp tính; nay, nhu cầu chuyển sang quản lý dài hạn, liên tục — thứ mà chỉ một hệ thống chăm sóc ban đầu mạnh mới đáp ứng được. Đại dịch Covid-19 từng là lời cảnh tỉnh: hệ thống y tế dễ tổn thương trước crisis khủng hoảng toàn cầu. Và công nghệ, trí tuệ nhân tạo, y học chính xác thì không chờ đợi ai — đổi mới là bắt buộc.

Vấn đề không còn là thiếu bác sĩ, mà là thiếu đúng nhân lực ở đúng nơi. Đào tạo 12.000 bác sĩ mỗi năm là ấn tượng, nhưng phần lớn được huấn luyện trong môi trường bệnh viện chuyên sâu, nên ít ai muốn về rural vùng sâu vùng xa. Tỷ lệ điều dưỡng còn thấp hơn nhiều so với khu vực, và lực lượng y sĩ thì chưa có career lộ trình thăng tiến rõ ràng. Như một chuyên gia nhận xét, 'bàn tay vô hình' của thị trường không thể tự điều chỉnh cung – cầu trong y tế. Nếu không có policy chính sách can thiệp, sự mất cân đối sẽ kéo dài.

Giải pháp nằm ở cách tiếp cận có hệ thống. Cần tái cấu trúc đào tạo gắn với nhu cầu từng vùng, tăng cường bác sĩ family gia đình và điều dưỡng, đồng thời phát triển các vị trí mới như cử nhân siêu âm để giảm tải. Trạm y tế cần trở thành đơn vị hoạt động theo nguyên lý family y học gia đình, với trang thiết bị và đội nhóm phù hợp. Quan trọng hơn, phải có đãi ngộ đủ mạnh — thu nhập, đào tạo, thăng tiến — để giữ chân nhân lực ở tuyến dưới. Không thể để cải cách chỉ là campaign phong trào hay tự nguyện.

Hướng đi đã rõ: chăm sóc sức khỏe ban đầu phải là nền tảng. Nhưng hiện thực hóa đòi hỏi tầm nhìn dài hạn, sự phối hợp giữa y tế và giáo dục, cùng cam kết từ toàn xã hội. Như lời GS Tuấn, hành trình nào cũng bắt đầu bằng bước đi đầu tiên — và bước đó không nên chần chừ. Một hệ thống bền vững không chỉ là bệnh viện hiện đại, mà là nơi mỗi người dân, dù ở thành phố hay remote miền núi, đều được chăm sóc từ sớm, từ xa và một cách liên tục.