Kinh tế tuần hoàn: Chìa khóa hay ảo vọng cho tương lai Việt Nam?

Tại sao một chiếc chai nhựa bỏ đi lại có thể là key chìa khóa cho tăng trưởng kinh tế trong tương lai? Câu trả lời nằm ở kinh tế tuần hoàn — mô hình không còn chạy theo công thức lỗi thời 'khai thác - sản xuất - vứt bỏ', mà thay vào đó, biến chất thải thành resource tài nguyên. Việt Nam, với tiềm năng lớn và áp lực ngày càng tăng từ các agreement hiệp định thương mại và môi trường, đang đứng trước cơ hội vàng để trở thành leader người dẫn đầu về mô hình này trong khu vực ASEAN. Nhưng cơ hội ấy liệu có thành hiện thực nếu rác thải vẫn còn bị chôn lấp hàng loạt, và chưa đến 20% nhựa được tái chế?

Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, kinh tế tuần hoàn được định nghĩa là cách tổ chức production sản xuất và tiêu dùng nhằm giảm khai thác tài nguyên, kéo dài vòng đời sản phẩm và hạn chế phát sinh chất thải. Mô hình này dựa trên nguyên tắc 5R: reduce giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế, tái tư duy và thu hồi. Trong khảo sát với 450 đối tượng tại 30 tỉnh thành, yếu tố reduce giảm thiểu được xác định là có tác động mạnh nhất — cho thấy kiểm soát đầu vào chính là nền tảng. Nhưng thực tế, phân loại rác tại nguồn ở các đô thị lớn chỉ đạt từ 15% đến 35%, và hình thức xử lý chủ yếu vẫn là landfill chôn lấp, chiếm đến 70% ở một số thành phố.

Doanh nghiệp — nhân tố chính trong chuyển đổi — vẫn dè dặt. Trong số 50 doanh nghiệp tiêu dùng được khảo sát, tới 40% chưa thực hiện bất kỳ nghĩa vụ responsibility trách nhiệm mở rộng nào, bất chấp quy định pháp luật. Chỉ 36% kê khai và đóng góp vào Quỹ Bảo vệ môi trường. Rào cản lớn nhất được chỉ ra là chi phí đầu tư cao, công nghệ tái chế outdated lạc hậu, và thiếu financial hỗ trợ từ thị trường. Nhiều làng nghề tái chế hoạt động phi chính thức, xử lý 30-40% rác thải nhựa tại TP.HCM, nhưng lại thiếu hạ tầng, gây ô nhiễm thứ cấp và không được tích hợp vào chuỗi chính thức.

Các chuyên gia đề xuất lộ trình quốc gia đến năm 2030 với các measure giải pháp cụ thể: tăng thuế với nguyên liệu mới, giảm thuế cho sản phẩm dùng vật liệu tái chế, và áp phí xử lý rác theo khối lượng. Đồng thời, cần công khai chỉ số hiệu suất kinh tế tuần hoàn cấp tỉnh để tạo áp lực tích cực. Mô hình thí điểm chia sẻ rủi ro — doanh nghiệp hưởng lợi khi thành công, Nhà nước gánh một phần thất bại — có thể thay đổi nhận thức rằng đây không phải gánh nặng, mà là opportunity cơ hội kinh doanh. Như một chuyên gia nhận xét: 'KTTH không chỉ là xử lý rác, mà là rethink tái định hình toàn bộ cách chúng ta design thiết kế, sản xuất và tiêu dùng'.

Việt Nam không thể phát triển bền vững nếu vẫn tiếp tục đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng. Kinh tế tuần hoàn không phải là xu hướng nhất thời, mà là strategy chiến lược sống còn trong kỷ nguyên tài nguyên khan hiếm. Để biến tiềm năng thành hiện thực, cần hành động đồng bộ — từ sửa luật, đầu tư công nghệ, đến thay đổi tư duy. Như một câu nói nổi tiếng trong lĩnh vực này: 'Không có gì là rác, chỉ là tài nguyên đang ở sai chỗ'. Và để đúng như vậy, Việt Nam cần bắt đầu sắp xếp lại — ngay hôm nay.