Thói quen biến “thuốc bổ” thành “chất độc” với gan của nhiều người Việt: Bác sĩ cảnh báo khẩn

Gan thường được gọi là liver bộ lọc trung tâm của cơ thể, nhưng hiện đang chịu pressure áp lực lớn từ thói quen sử dụng tràn lan vitamins vitamin và supplements thực phẩm chức năng. Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng (Hội Y học dưới nước và oxy cao áp Việt Nam) cảnh báo, nhiều người tin rằng các sản phẩm như "viên bổ", "chiết xuất thảo dược" hay "detox" là an toàn và có thể dùng dài ngày mà không cần theo dõi. Thực tế, đã có nhiều trường hợp liver failure suy gan, thậm chí phải ghép gan, liên quan đến chính những sản phẩm được quảng cáo là "tăng đề kháng" hay "giải độc gan".

Theo bác sĩ Hoàng, overuse lạm dụng thực phẩm chức năng đang trở thành mối đe dọa âm thầm. Gan hoạt động như một factory nhà máy xử lý các chất lạ như thuốc, rượu, thảo dược hay viên bổ sung. Khi dùng quá nhiều loại cùng lúc, liều cao hoặc kéo dài, gan dễ bị quá tải, dẫn đến damage tổn thương tế bào gan, tăng men gan, và về lâu dài có thể gây viêm gan, xơ gan. Tình trạng này trong y học gọi là tổn thương gan do thuốc và thực phẩm bổ sung (DILI/HILI), với hai cơ chế chính: độc tính trực tiếp (phụ thuộc liều) và độc tính đặc ứng (xảy ra bất ngờ, liên quan gen và miễn dịch).

Nhiều người có thói quen uống đủ loại viên mỗi ngày: sáng là multivitamin đa vitamin, trưa là viên detox giải độc gan, chiều uống collagen, tối dùng viên ngủ ngon, thậm chí thêm sản phẩm giảm cân hay tăng cơ. Mỗi loại chứa hàng chục hoạt chất, phần lớn đều phải chuyển hóa qua gan. Hệ enzyme CYP450 – chịu trách nhiệm xử lý chất lạ – phải hoạt động quá sức. Khi nhiều sản phẩm dùng chung, có thể xảy ra ức chế hoặc cảm ứng enzyme, dẫn đến tích tụ chất độc hoặc tạo ra harmful chất chuyển hóa gây hại cho gan.

Điều nguy hiểm là tổn thương gan do các sản phẩm này thường diễn tiến silently âm thầm. Người dùng cảm thấy bình thường, chỉ phát hiện khi đi khám và thấy men gan tăng – dấu hiệu tế bào gan đã bị tổn thương. Các dấu hiệu cảnh báo gồm: rối loạn tiêu hóa kéo dài, đau vùng hạ sườn phải, yellow vàng da – vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu, ngứa da dai dẳng, sốt nhẹ, phát ban hoặc nổi mề đay.

Bác sĩ khuyến cáo, phần lớn nhu cầu vitamin và khoáng chất có thể được đáp ứng qua balanced diet chế độ ăn cân đối với rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và đạm đa dạng. Chỉ nên bổ sung khi có chỉ định: phụ nữ mang thai, người cao tuổi, người có bệnh tiêu hóa, sau phẫu thuật hoặc trẻ suy dinh dưỡng. Với người khỏe mạnh, tự ý dùng liều cao kéo dài là không cần thiết và có thể gây "nhiễm độc thầm lặng" cho gan và thận. Khi phát hiện vấn đề, bước quan trọng nhất là stop ngừng ngay mọi loại đang dùng. Hiện chưa có thuốc đặc hiệu, điều trị chủ yếu là hỗ trợ, theo dõi và điều chỉnh lối sống: hạn chế rượu bia, không hút thuốc, ăn uống lành mạnh và duy trì vận động.

Các chuyên gia nhấn mạnh: nên ưu tiên natural nutrition dinh dưỡng tự nhiên thay vì phụ thuộc vào viên uống. Chỉ dùng thực phẩm chức năng khi có chỉ định rõ ràng, đúng liều, đúng thời gian và có sự theo dõi của bác sĩ. Tránh dùng nhiều sản phẩm chồng chéo và không nên tin tuyệt đối vào những lời quảng cáo như "detox gan", "giảm cân cấp tốc" hay "tăng cơ thần tốc". Giữa một chế độ ăn lành mạnh và một hộp "viên uống thần kỳ", lựa chọn an toàn cho gan luôn là sự balance cân bằng và moderation tiết chế.